مىداشتند . . . ؛ دوم آنكه طبقات اجتماعى ايشان حسب سياست دورسازى و تفاوت‌گذارى يكسره تحت فشار و ستم بودند . . . ؛ خلاصه اينكه دو محنت و بلاى وارد بر ايشان را بايد يكى از جهت شاهان و ديگرى از طرف موبدان دانست ؛ اما شرف انسانى در نزد شاهان ايرانى وابسته به نژاد و تبار مىبود ، آنان رعاياى خود را از تحرّك اجتماعى كه بتوانند از طبقه‌اى به طبقهء ديگر فرايازند محروم مىكردند ، پس موانع جدّى از براى رشد استعدادها و كارآيىها و خصال پسنديدهء افراد ايجاد مىشد ، اشخاص از فرارس شدن به مراتب عاليه باز مىماندند . هرچند كه دين زردشتى تأكيد بليغ در كسب فضائل و مكارم اخلاقى نموده - همان‌طور كه اسلام تأكيد مىكند - اما پادشاهان ايشان به خلاف چنين سپارشى - كه شرف انسانى وابسته به نفس ناطقه است - آنان موكول به نسب و نژاد طبيعى مىساختند . » « 1 » دربارهء دانشهاى ايرانيان پيش از اسلام و معارف مشهور ايشان در تضاعيف كتاب حاضر حسب تعهد و رسالت در تأليف به قدر كافى و وافى به مقصود سخن به ميان آمده ، آراء و اقوال فحول حكماى عالم اسلام و علماى محقق جهان هم به مقتضاى كلام نقل و بيان شده است . ليكن در اينجا بىمناسبت نمىداند كه از زبان و قلم يك فيلسوف و عالم شهير معاصر برتراند راسل عبارتى بازگو نمايد ، بدينكه ايرانيان از قديم‌ترين روزگاران مردمى عميقا متديّن و قويّا متفكّر بوده‌اند . اين مردم پس از آنكه اسلام آوردند ، از اسلام چيزى ساختند بسيار جالب‌تر و دينىتر و فلسفىتر از آنچه به تصوّر پيغمبر و آل او درآمده بود . از زمان مرگ على . . . [ ع ] در 661 م ، مسلمانان به دو فرقهء سنى و شيعه تقسيم شده‌اند . فرقهء اول فرقهء بزرگتر است و فرقهء دوم از على [ ع ] پيروى مىكند و خلفاى بنى أميه را غاصب مىداند ؛ ايرانيان هميشه متعلق به فرقهء شيعه بوده‌اند . » « 2 » مسعودى بغدادى تاريخ‌نگار ( م 346 ق ) هم از جمله در فضائل ايرانيان فرموده است : « سزاتر آن باشد كه از ايرانيان فراگرفت ، از براى بزرگى كشورشان و تقدّم امر ايشان ، پيوستگى پادشاهى آنان با حسن سياست ، انتظام امور و تدبير شئون ، عمارت بلاد و رأفت به عباد ، انقياد بسيارى از شاهان جهان به طاعت و فرمان ايشان ، باجگزار و خراج‌پرداز آنان بودن و هم آنان بر اقليم چهارم پادشاهى يافتند كه همانا سرزمين بابل و دل زمين و برترين كشورهاست . كشورهاى يونان و روم در پى كشور ايران و پس از آن بيايد . . . ، اگرچه به مرور زمان و پياپى شدن رويدادها اخبار ايرانيان كهنه شده ، فضائل

--> ( 1 ) . الاعلام بمناقب الاسلام ، چاپ تهران ، ( متن عربى ) ، ص 262 ، 277 - 78 . ( 2 ) . تاريخ فلسفهء غرب ، ترجمهء نجف دريابندرى ، ج 2 ، ص 788 .